Kleine hersenen (cerebellum): ligging, vermis, hemisferen en functie in 3D

Waar liggen de kleine hersenen?

Leg je hand op je achterhoofd, net boven de haargrens: diep daarbinnen, vlak bij de bodem van de schedel, liggen de kleine hersenen. Ze schuiven onder de achterste helft van de grote hersenen en liggen tegen de achterkant van de hersenstam. Ondanks de vergelijkbare naam zijn ze een apart deel van de hersenen en geen stuk van de grote hersenen.

De binnenkant van de schedelbodem daalt in drie trappen af. De kleine hersenen vullen de laagste en achterste trap, de achterste schedelgroeve (fossa cranii posterior). Daarboven is het tentorium cerebelli gespannen, een blad harde hersenvlies waarop de achterhoofdskwabben rusten. Bij volwassenen wegen de kleine hersenen ongeveer 130–150 g.

Dat is maar ongeveer een tiende van het gewicht van de hersenen, toch ligt hier meer dan de helft van alle neuronen van de hersenen, vooral piepkleine korrelcellen die dicht opeengepakt in de diepe laag van de kleine-hersenschors zitten.

Verhouding tot de grote hersenen en de hersenstam

Stel je de hersenen voor, doorgesneden langs de middellijn. Van voor naar achter zie je de grote hersenen, de hersenstam (middenhersenen, pons en verlengde merg) eronder, en de kleine hersenen achter de hersenstam. Tussen de kleine hersenen en de hersenstam ligt de vierde ventrikel, een ruimte gevuld met hersenvocht; de kleine hersenen vormen het dak ervan.

De kleine hersenen raken de grote hersenen nooit direct: het tentorium ligt er altijd tussen. Signalen van de grote hersenen bereiken ze via de pons.

Vorm en delen

Van achteren gezien lijken de kleine hersenen op een vlinder met gespreide vleugels. De smalle middenstrook is de vermis (Latijn voor "worm", naar het geribbelde, wormachtige uiterlijk) en de grote vleugels aan weerszijden zijn de hemisferen van de kleine hersenen.

Het oppervlak is doorploegd met fijne, bijna evenwijdige groeven, met daartussen smalle richels die folia heten. Twee diepe spleten verdelen het in kwabben: de fissura prima scheidt de voorste en achterste kwab, en de fissura posterolateralis scheidt de achterste kwab van de lobus flocculonodularis. Leerboeken verschillen in hoe fijn ze de kleinere lobuli benoemen, dus begin met vermis, hemisferen en lobus flocculonodularis.

Binnenin de kleine hersenen en de pedunculi

Snijd je de kleine hersenen door, dan zie je een dunne laag grijze stof, de kleine-hersenschors (cortex cerebelli), over vertakte witte stof. Dat vertakkingspatroon heet de arbor vitae, de "levensboom".

Diep in de witte stof liggen vier paar cerebellaire kernen: van lateraal naar mediaal de nucleus dentatus, nucleus emboliformis, nucleus globosus en nucleus fastigii. Bijna alles wat de schors berekent, gaat via deze kernen naar buiten, naar de hersenstam en de thalamus.

De kleine hersenen zijn met drie paar pedunculi cerebellares aan de hersenstam vastgemaakt. Hun namen passen bij het niveau van de hersenstam waarmee ze verbonden zijn.

Wat de kleine hersenen doen

De kleine hersenen starten geen bewegingen. Ze vergelijken de opdrachten van de grote hersenen met informatie over hoe het lichaam echt beweegt, afkomstig van spieren, gewrichten en het binnenoor, en corrigeren het verschil. Daarom stoppen je vingers op de juiste plek als je naar een kopje reikt.

Op basis van functie en verbindingen worden ze meestal in drie delen verdeeld, elk genoemd naar de structuur waarmee het vooral communiceert:

Leren fietsen of een snelle passage op een instrument spelen steunt ook op de kleine hersenen, die geleidelijk opslaan hoe fouten gecorrigeerd moeten worden. Hoe ver ze betrokken zijn bij denken en emoties wordt nog onderzocht, en leerboeken beschrijven dit verschillend.

Naam en Japanse term

Cerebellum is het Latijnse verkleinwoord van cerebrum, "kleine hersenen", net als de Nederlandse naam; het bijvoeglijk naamwoord is cerebellair. In het Japans heet het 小脳 (shōnō), letterlijk "kleine hersenen", en de vermis heet 虫部 (chūbu), "wormdeel".

Bekijk het in 3D

De kleine hersenen worden verborgen door de schedel en de grote hersenen, dus platte leerboekafbeeldingen laten zelden zien hoe ze achter de hersenstam liggen. In de 3D-anatomie-app teamLabBody kun je het hoofd draaien en inzoomen om ze van achteren en van onderen te bekijken. De vermis en de twee hemisferen zijn aparte onderdelen, en de pedunculi cerebellares superior, medius en inferior kun je elk afzonderlijk selecteren om te volgen hoe ze aansluiten op de middenhersenen, de pons en het verlengde merg. Met het PREMIUM-abonnement toont een doorsnede langs de middellijn de kleine hersenen, de hersenstam en de vierde ventrikel samen.

Gerelateerde artikelen