Atlas (C1): ringvorm, dens en gewrichten met schedel en draaier
Waar ligt de atlas?
Leg een hand in je nek, knik en schud dan nee. Het grootste deel van die beweging gebeurt waar de schedel op de nek aansluit, en het bot op die overgang is de atlas.
De atlas is de bovenste van de zeven halswervels, ook geschreven als C1. Hij ligt ongeveer ter hoogte van de oorlel, net onder de schedelbasis. Met de keelholte ervoor en meerdere lagen nekspieren erachter ligt hij diep en is hij door de huid moeilijk duidelijk te voelen.
Een ring: bogen en massae laterales
Andere halswervels hebben een cilindervormig wervellichaam en een naar achteren wijzend doornuitsteeksel. De atlas heeft geen van beide. Van boven gezien is hij bijna een ring.
・Voorste boog (arcus anterior): de dunne voorkant van de ring, met vooraan een klein tuberculum anterius en aan de binnenkant een gewrichtsvlak voor de dens
・Achterste boog (arcus posterior): de achterkant van de ring, met een klein tuberculum posterius in plaats van een doornuitsteeksel en aan de bovenkant een groeve voor de arteria vertebralis
・Massae laterales: de dikke zijdelen, met gewrichtsvlakken boven en onder die het gewicht van het hoofd doorgeven aan de draaier
・Dwarsuitsteeksels: breed voor een halswervel, elk met een foramen transversarium voor de arteria vertebralis
In dit beeld zijn alleen de atlas en de draaier (axis, C2) eronder overgehouden. Een pen die uit de draaier omhoogsteekt, reikt tot in de ring: de dens, de spil waar de atlas omheen draait.
Twee gewrichten: achterhoofdsbeen en draaier
Het bovenste gewricht is het atlanto-occipitale gewricht. De bovenste gewrichtsvlakken van de massae laterales zijn ovale kommen waarin de condyli occipitales van de schedel rusten, en hier vindt het grootste deel van de knikbeweging plaats.
Het onderste gewricht is het atlanto-axiale gewricht, met drie contactvlakken: de twee paren zijdelingse gewrichtsvlakken en één tussen de voorste boog en de dens. Het ligamentum transversum atlantis houdt de dens van achteren vast, en de atlas en de schedel draaien er samen omheen. Ongeveer de helft van het nee-schudden gebeurt hier; leerboeken noemen uiteenlopende getallen, afhankelijk van de meetmethode.
De ruimten tussen de schedel en de atlas worden afgesloten door de membrana atlantooccipitalis anterior aan de voorkant en de membrana atlantooccipitalis posterior aan de achterkant. De arteria vertebralis loopt eerst door de groeve op de achterste boog en gaat dan door het achterste membraan.
Spieren die aan de atlas vastzitten
Aan elke kant liggen direct onder de schedel vier kleine suboccipitale spieren, en drie daarvan hechten aan de atlas:
・Obliquus capitis superior: van het dwarsuitsteeksel van de atlas naar het achterhoofdsbeen
・Obliquus capitis inferior: van het doornuitsteeksel van de draaier naar het dwarsuitsteeksel van de atlas; de enige suboccipitale spier die de schedel niet bereikt
・Rectus capitis posterior minor: van het tuberculum posterius van de atlas naar het achterhoofdsbeen
De vierde, de rectus capitis posterior major, loopt van de draaier langs de atlas naar de schedel. Aan de voorkant lopen de rectus capitis anterior en lateralis van de atlas naar het achterhoofdsbeen, en de schouderbladheffer (m. levator scapulae) ontspringt aan het dwarsuitsteeksel.
Naam en begrippen
De naam komt van Atlas, de titaan uit de Griekse mythologie die de hemel draagt: het bot draagt de bol van de schedel. De draaier eronder heet in het Latijn axis, naar de draaias die hij vormt. Verwante begrippen: dens, atlanto-occipitaal gewricht, atlanto-axiaal gewricht. Ook in het Latijn heet het bot atlas.
Bekijk het in de app
Met de schedel erboven en de draaier eronder is de ring van de atlas in een volledig skelet moeilijk te zien. In de 3D-anatomie-app teamLabBody kun je de andere botten verbergen, alleen de atlas en de draaier overhouden en ze draaien om te zien waar de dens de ring binnengaat en hoe ver de dwarsuitsteeksels uitsteken. Zet de spieren weer aan om te zien waar de suboccipitale spieren aanhechten. Doorsneden zijn beschikbaar met het PREMIUM-abonnement.
Veelgestelde vragen
- Zijn de atlas en C1 hetzelfde?
- Ja. De atlas is de eerste halswervel, geschreven als C1. De tweede, C2, is de draaier (axis).
- Waarin verschilt de atlas van andere wervels?
- Hij heeft geen wervellichaam en geen doornuitsteeksel. Het is een ring van een voorste en achterste boog en twee massae laterales, en de dens van de draaier zit waar anders het wervellichaam zou zitten.
- Hoe bewegen de atlas en de draaier?
- De atlas en de schedel draaien samen om de dens van de draaier. Ongeveer de helft van het nee-schudden gebeurt in dit atlanto-axiale gewricht.
Gerelateerde artikelen
・Halswervels: de zeven botten van de nek
・Ligamentum transversum atlantis: houdt de dens van achteren vast
・Ligamentum apicis dentis: van de punt van de dens naar de schedel
・Rectus capitis posterior major en minor: de diepe spieren onder de schedel
・Wervelkolom: het aantal en de volgorde van de wervels
